คดีบาร์โค้ดบัตรเลือกตั้ง สู่โจทย์ใหญ่ธรรมาภิบาล-ปฏิรูปโครงสร้าง 'กกต.'

“…ถ้าประชาชนรู้สึกว่าการลงคะแนนอาจถูกติดตามย้อนหลังย้อนกลับมาได้ ก็จะเริ่มลังเลแล้วว่าสิ่งที่เกิดขึ้นขาดความเป็นอิสระ ทำให้ความเชื่อมั่นต่อระบอบประชาธิปไตยมันก็สั่นคลอนถึงระดับฐานรากได้เลย เพราะสุดท้ายเมื่อเรารู้สึกไม่เชื่อมั่นในระบบการเลือกตั้ง ยกตัวอย่างให้เห็นภาพชัดว่า สมมติว่าการเลือกตั้งครั้งนี้ตรวจสอบย้อนกลับได้จริง ผมคิดว่าอัตราการออกไปเลือกตั้งครั้งหน้าน่าจะลดลง…”

การเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (สส.) เมื่อวันที่ 8 ก.พ.2569 ส่งผลให้คณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) ถูกวิพากษ์วิจารณ์เป็นวงกว้าง หลังปรากฏภาพถ่ายบัตรเลือกตั้งในสื่อสังคมออนไลน์ ที่มีการพิมพ์บาร์โค้ดบนบัตรลงคะแนนแบบบัญชีรายชื่อ (สีชมพู) และคิวอาร์โค้ดบนบัตรแบบแบ่งเขต (สีเขียว) ซึ่งเมื่อมีการทดสอบสแกนรหัสพบว่า รหัสตัวอักษรและตัวเลขที่ปรากฏนั้นตรงกับเลขที่บนต้นขั้ว (ส่วนที่อยู่ติดกับเล่มบัตรเลือกตั้งที่มีชื่อและลายเซ็นของผู้ที่มาใช้สิทธิ์) ของบัตรเลือกตั้ง ทำให้เกิดข้อกังวลว่าสามารถสืบย้อนกลับไปหาตัวผู้ลงคะแนนและพรรคที่เลือกได้ ซึ่งอาจทำให้การลงคะแนนไม่เป็นความลับและขัดต่อรัฐธรรมนูญ

แม้วันที่ 13 ก.พ. 2569 กกต. จะจัดแถลงข่าวและตอบข้อซักถามสื่อมวลชน โดยชี้แจงว่า บาร์โค้ดและคิวอาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้งเป็นไปตามระเบียบ กกต. ข้อ 129 เพื่อใช้ในการบริหารจัดการ ควบคุมยอดจัดพิมพ์ ป้องกันบัตรปลอม และลดปัญหาบัตรเขย่งเท่านั้น และยืนยันว่าการสแกนรหัสระบุได้เพียงเลขที่บัตร แต่ไม่สามารถสืบย้อนไปถึงตัวบุคคลผู้ลงคะแนนได้ เนื่องจากบัตรต้นขั้ว และบัญชีรายชื่อถูกจัดเก็บแยกส่วนกันอย่างเข้มงวด ซึ่งในประเด็นนี้กกต.ถูกซักถามหลายครั้งว่า ถ้าหากสามารถเข้าไปตรวจสอบต้นขั้วที่ถูกจัดเก็บแยกไว้ ก็สามารถตรวจสอบย้อนกลับได้ใช่หรือไม่ว่าเลือกใครไป ซึ่งทางกกต.ไม่ได้อธิบายชัดเจนแต่ตอบย้ำ ๆ ว่าต้นขั้วถูกจัดเก็บไว้ในที่ที่มีความปลอดภัยสูงมีแค่คนที่เกี่ยวข้องเท่านั้นที่เข้าไปตรวจสอบได้

ภาพ กกต. แถลงข่าวเมื่อวันที่ 13 ก.พ. 2569

คำชี้แจงดังกล่าวไม่ได้ลดความคลางแคลงใจของสังคม ส่งผลให้ในช่วงเดือนมี.ค 2569 ภาคประชาชนยื่นเรื่องต่อผู้ตรวจการแผ่นดินเพื่อขอให้ส่งเรื่องต่อไปยังศาลรัฐธรรมนูญ โดยเมื่อวันที่ 13 มี.ค. 2569 ผู้ตรวจการแผ่นดินเห็นชอบวินิจฉัยให้ยื่นคำร้องพร้อมด้วยความเห็นต่อศาลรัฐธรรมนูญ

ศาลรัฐธรรมนูญสั่งกกต.แก้ไข “เลือกตั้งครั้งหน้า”

ต่อมาวันที่ 28 ก.ย. 2569 ศาลรัฐธรรมนูญมีคำวินิจฉัยว่า การใช้รหัสแท่งบาร์โค้ดและคิวอาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้งไม่มีปัญหาความชอบด้วยรัฐธรรมนูญ ตามมาตรา 50 (7), มาตรา 83 วรรคสอง และมาตรา 85 วรรคหนึ่ง และไม่ถือเป็นการละเมิดสิทธิหรือเสรีภาพของผู้ร้องเรียนและประชาชน และยังวินิจฉัยว่าการเลือกตั้งโดยตรงและลับของประเทศไทยเป็นความลับแบบมีเงื่อนไขที่ต้องคำนึงถึงดุลยภาพกับการควบคุมตรวจสอบและดำเนินการจัดการเลือกตั้งตามหลักการเลือกตั้งโดยสุจริตและเที่ยงธรรม ตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 มิใช่ความลับโดยบริบูรณ์ อย่างไรก็ตาม ศาลรัฐธรรมนูญมีคำสั่งกำชับให้ กกต. ต้องเปลี่ยนไปใช้มาตรการป้องกันการทุจริตด้วยวิธีอื่นที่ไม่ใช่การใช้บาร์โค้ดและคิวอาร์โค้ด ในการจัดการเลือกตั้งครั้งต่อไป

ภายหลังจากที่ศาลรัฐธรรมนูญอ่านคำวินิจฉัย นายแสวง บุญมี เลขาธิการ กกต. ให้สัมภาษณ์ว่า ศาลรัฐธรรมนูญมีคำวินิจฉัยและตอนท้ายก็มีคำแนะนำไว้ 2 ประการ ซึ่งทางสำนักงานและคณะกรรมการการเลือกตั้งพร้อมนำมาปฏิบัติ

ส่วนในอนาคตจะเปลี่ยนวิธีการป้องกันการปลอมบัตร เพื่อสร้างความมั่นใจให้ประชาชนหรือไม่นายแสวง ตอบว่า ก็ต้องดูทั้งสองหลักการ คือหลักการตรงและลับ และหลักการสุจริตและเที่ยงธรรม แต่เมื่อมีข้อทักท้วงจากประชาชนและผู้ร้อง 20 กว่าราย ที่จริงเป็นเรื่องที่ดี ทาง กกต. ไม่ได้รู้สึกว่าเป็นปัญหาในการทำงาน นั่นคือการช่วยดูแลการเมืองและดูแลประชาชนร่วมกัน แต่เมื่อมีคำวินิจฉัยจากศาลรัฐธรรมนูญ เราก็ต้องสร้างความเชื่อมั่นจากการออกแบบบัตรเลือกตั้งให้สามารถเป็นได้ทั้งสองหลักการ คือ ได้ทั้งการลงคะแนนที่ตรงและลับ และหลักการสุจริตและเที่ยงธรรม

"จริง ๆ ทำได้ไม่ยาก เพียงแต่ว่า ณ วันเลือกตั้งครั้งที่แล้ว ไม่ได้อะไร คิดว่าเราสามารถควบคุมสถานการณ์ได้ แต่ว่าเมื่อไม่สบายใจก็ต้องมีการแก้ไข" นายแสวง กล่าว

นายแสวง ให้สัมภาษณ์กับสื่อมวลชน เมื่อวันที่ 28 ก.ย. 2569

เลือกตั้งไทยมีปัญหาเชิงโครงสร้าง-แนะกกต. อย่าเอาผิดประชาชน

แม้แนวทางทางกฎหมายจะมีความชัดเจนจากคำวินิจฉัยของศาล แต่ปัญหาด้านธรรมาภิบาลและการบริหารจัดการองค์กรกลับยังคงเป็นข้อกังขาสำคัญ โดยรายงานการศึกษาของคณะกรรมาธิการการพัฒนาการเมือง สว. ระบุถึงข้อสังเกตกรณีเมื่อวันที่ 22 ก.พ. 2569 กกต. แจ้งความดำเนินคดีกับประชาชน สื่อมวลชน และนักการเมืองรวม 6 ราย ประกอบด้วย

1.นายธรรมธีร์ สุกโชติรัตน์ ผู้อำนวยการดีโหวต มหาวิทยาลัยศรีปทุม

2.นายธนารัตน์ กัววัฒนาพันธ์ CEO ของ Domecloud ผู้เชี่ยวชาญด้านซอฟต์แวร์ และเทคโนโลยี blockchain

3.นายชัยพนธ์ ชวาลวณิชชัย หรือ ครูชัย เจ้าของแฟนเพจ M.I.B Marketing In

4.นายสมชัย ศรีสุทธิยากร อดีตกรรมการการเลือกตั้ง

5.นายพริษฐ์ วัชรสินธ์ โฆษกพรรคประชาชน

6.นายทรงพล เรืองสมุทร หัวหน้าช่างภาพ spacebar

ที่กองบังคับการปราบปราม ในความผิดตาม พ.ร.ป.ว่าด้วยคณะกรรมการการเลือกตั้ง 2560 มาตรา 66 วรรคสอง (ขัดขวางการทำหน้าที่ของ กกต.) ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 116 (ความผิดฐานยุยงปลุกปั่น), มาตรา 209(ความผิดฐานเป็นอั้งยี่), มาตรา 322 (ความผิดฐานเปิดเผยความลับ) และ พ.ร.บ. คอมพิวเตอร์ฯ มาตรา 14 (การนำเข้า ส่งต่อ หรือเผยแพร่ข้อมูลคอมพิวเตอร์อันเป็นเท็จ)

จากกรณีถ่ายภาพบัตรเลือกตั้ง และพยายามถอดรหัสคิวอาร์โค้ด (QR Code) บนบัตรเลือกตั้ง ซึ่งถูกวิพากษ์วิจารณ์ว่าเข้าข่ายการฟ้องปิดปาก (SLAPP) ต่อการตรวจสอบของภาคประชาชน โดยในรายงานระบุว่า กกต. ในฐานะองค์กรสาธารณะควรให้ความสำคัญกับการแสดงความคิดเห็นของประชาชนที่มีต่อกระบวนการทำงานขององค์กร โดยเน้นการรับฟังและชี้แจงประเด็นต่าง ๆ ให้ชัดเจน และไม่ควรมีการดำเนินคดีกับประชาชนที่ตั้งคำถามอย่างสุจริตกับการทำงานขององค์กร

ขณะที่นายแสวง ชี้แจงว่า กกต.ไม่ได้ฟ้องเพื่อป้องกันตัวเอง แต่ฟ้องเพื่อปกป้องกระบวนการเลือกตั้งตามหน้าที่ หากไม่ทำก็เหมือนละเว้นการปฏิบัติหน้าที่ เป็นคนละประเด็นกับการฟ้องปิดปาก เคสที่ฟ้องมีกรณีเดียวคือกระทบต่อสาระสำคัญของกระบวนการเลือกตั้ง คนละอย่างกับการใช้เสรีภาพในการวิพากษ์วิจารณ์ กกต. ซึ่งใครมาวิพากษ์วิจารณ์ก็ไม่เคยฟ้อง ทั้งนี้ ได้ดำเนินการแจ้งความร้องทุกข์ไว้ที่สำนักงานตำรวจแห่งชาติเรียบร้อยแล้ว

นอกจากนี้รายงานยังระบุถึงอุปสรรค 5 มิติของการเลือกตั้งไทย ได้แก่

1.วิกฤตความเชื่อมั่นเชิงโครงสร้าง ที่เกิดจาก ความไม่แน่นอนของระบบเลือกตั้ง การแบ่งเขตที่ไม่เป็นธรรม และการใช้อำนาจดุลยพินิจ ของ กกต. ที่ถูกตั้งคำถามถึงความโปร่งใสและบรรทัดฐานทางกฎหมาย

2.ความบกพร่องด้านการบริหารจัดการ ที่เห็นได้ชัดจากการใช้เทคโนโลยี ที่ไม่ส่งเสริมความโปร่งใส มาตรฐานการวินิจฉัยบัตรและการนับคะแนนที่ลักลั่นระหว่าง หน่วยงาน ตลอดจนการประกาศผลที่ล่าช้าเกินควรเมื่อเทียบกับมาตรฐานสากล

3.กลุ่มเปราะบางและประชากรแฝงยังถูกละเลย ทั้งในแง่ของการออกแบบกระบวนการและโครงสร้างการอำนวยความสะดวกในการเลือกตั้งและการสื่อสาร ข้อมูลข่าวสารที่เข้าไม่ถึงความต้องการเฉพาะกลุ่ม

4.ความโปร่งใสและการมีส่วนร่วม ยังคงเปราะบางจากการที่ภาคประชาชนถูกจำกัดบทบาทในการสังเกตการณ์และปัญหา การซื้อสิทธิขายเสียงที่ยังฝังรากลึก

5.กระบวนการเลือกตั้ง ที่ไม่เสรีและไม่เป็นธรรมยังเป็นภาพสะท้อนของ ปัญหาจากบทบัญญัติรัฐธรรมนูญปี 2560 ที่เน้นที่มาของ กกต. จากระบบราชการและตัดกลไกการตรวจสอบโดยประชาชนออกไป ทำให้เกิดช่องว่างความยึดโยงระหว่างองค์กรจัดการเลือกตั้งและประชาชนอย่างชัดเจน

ดรรชนีเชื่อมั่นถดถอย หวั่นผลกระทบฐานรากประชาธิปไตย

นอกจากนี้ผลจากการดำเนินงานและการสื่อสารของ กกต. ในช่วงที่ผ่านมา สะท้อนผ่านผลสำรวจของศูนย์สำรวจความคิดเห็นสถาบันพระปกเกล้า (KPI Poll) ในเดือน ส.ค. 2569 จากกลุ่มตัวอย่าง 2,000 ราย ซึ่งพบว่า ประชาชนส่วนใหญ่ประเมินการทำหน้าที่ของ กกต. อยู่ในระดับ "น้อยที่สุดถึงน้อย" ในทุกด้าน ได้แก่:

• ด้านความเป็นอิสระ ไม่ถูกแทรกแซงจากฝ่ายการเมือง: 51.9%
• ด้านการวินิจฉัยคดีเลือกตั้งด้วยความเป็นกลางและเป็นธรรม: 50.8%
• ด้านความโปร่งใสและตรวจสอบได้ในการบริหารจัดการ: 48.1%
• ด้านการสื่อสารและเปิดรับความคิดเห็นจากประชาชน: 45.5%
• ด้านความสามารถในการจัดการเลือกตั้งให้สุจริตเที่ยงธรรม: 36.4%

และยังมีผลโพลเมื่อวันที่ 25 ก.ย. 2569 เรื่อง 'เสียงประชาชนต่อการออกแบบบัตรเลือกตั้งและการใช้เทคโนโลยีการลงคะแนน' ทำการสำรวจ ระหว่างวันที่ 18-21 ก.ย. 2569 จากประชาชนที่มีอายุ 18 ปีขึ้นไป จำนวน 2,000 ตัวอย่าง

- 53.5% เห็นว่าบาร์โค้ดหรือคิวอาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้งไม่จำเป็น เพราะกังวลเรื่องความลับ
- 23.2% ยอมรับได้หากมีมาตรการที่เหมาะสม
- 14.9% เห็นว่าบาร์โค้ดหรือคิวอาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้งจำเป็น
- 8.4% ไม่แน่ใจ/ไม่มีความเห็น

ซึ่งผลสำรวจสะท้อนถึงความกังวลเรื่องความลับของการลงคะแนนเป็นประเด็นสำคัญในการประเมินการใช้บาร์โค้ด/คิวอาร์โค้ด ขณะเดียวกัน การยอมรับของผู้ตอบบางส่วนมีเงื่อนไขเกี่ยวกับมาตรการรองรับ สะท้อนว่า ความไว้วางใจต่อวิธีใช้งานมีความสำคัญต่อการยอมรับเทคโนโลยี

เลือกตั้งไม่ลับ สั่นคลอนรากฐานประชาธิปไตย?

ดร.เลิศพร อุดมพงษ์

ดร.เลิศพร อุดมพงษ์ รองผู้อำนวยการสำนักวิจัยและพัฒนา สถาบันพระปกเกล้า และรองผู้อำนวยการศูนย์สำรวจความคิดเห็น KPI POLL สถาบันพระปกเกล้า กล่าวถึงกรณีบัตรเลือกตั้งมีบาร์โค้ดและคิวอาร์โค้ดว่า การมีบาร์โค้ดหรือคิวอาร์โค้ดบนบัตรเพียงอย่างเดียว ยังไม่สามารถสรุปได้ทันทีว่าเป็นการละเมิดความลับในการลงคะแนน แต่ กกต. ในฐานะผู้ออกแบบ จำเป็นต้องมีหลักฐานชี้แจงให้ชัดเจนว่าถูกออกแบบมาเพื่อคุ้มครองผู้ลงคะแนนจริง ไม่ใช่เอาไว้ตรวจสอบย้อนกลับว่าใครเลือกใคร

“ความลับของการลงคะแนน มีเอาไว้เพื่อคุ้มครองทุกคน ให้เราสามารถที่จะเลือกคนที่เราชอบ พรรคที่เราชอบ ได้ตามความเชื่อความต้องการของตัวเอง แม้สิ่งที่เราเลือกจะขัดหรือต่างจากผู้มีอิทธิพลในพื้นที่หรือในครอบครัว ถ้าประชาชนรู้สึกว่าการลงคะแนนอาจถูกติดตามย้อนหลังย้อนกลับมาได้ ก็จะเริ่มลังเลแล้วว่าสิ่งที่เกิดขึ้นขาดความเป็นอิสระ ทำให้ความเชื่อมั่นต่อระบอบประชาธิปไตยมันก็สั่นคลอนถึงระดับฐานรากได้เลย เพราะสุดท้ายเมื่อเรารู้สึกไม่เชื่อมั่นในระบบการเลือกตั้ง ยกตัวอย่างให้เห็นภาพขัดว่า สมมติว่าการเลือกตั้งครั้งนี้ตรวจสอบย้อนกลับได้จริง ผมคิดว่าอัตราการออกไปเลือกตั้งครั้งหน้าน่าจะลดลง เพราะคนเริ่มกังวลต่อการออกไปใช้สิทธิ์ เลือกตั้งเสร็จจะมีคนมายืนอยู่หน้าบ้านหรือไม่” ดร.เลิศพร กล่าว

เสนอ 2 ทางออกกกต.-ปรับปรุง หรือ อภิวัฒน์

อย่างไรก็ตาม ดร.เลิศพร เสนอ 5 แนวทางการแก้ปัญหาความเชื่อมั่นของ กกต. ประกอบด้วย

1.กกต. ต้องสื่อสารอย่างชัดเจน ตรงไปตรงมา ไม่เลี่ยงการตอบคำถาม

2.ดึงบุคคลภายนอกที่ไม่มีส่วนได้ส่วนเสียเข้ามาร่วมตรวจสอบระบบ ตั้งแต่ขั้นตอนการออกแบบบัตรเลือกตั้งไปจนถึงปลายทาง

3.ปฏิบัติกับพรรคการเมืองและผู้สมัครทุกฝ่ายด้วยมาตรฐานเดียวกัน ไม่เลือกปฏิบัติ

4.ปรับปรุงช่องทางการร้องเรียนให้ประชาชนสามารถติดตามสถานะ (Tracking) ความคืบหน้าได้สะดวก ชัดเจน เหมือนการติดตามพัสดุในแอปพลิเคชันซื้อของออนไลน์

5.ฟังความคิดเห็นของประชาชนก่อนเริ่มดำเนินกระบวนการ เพื่อป้องกันปัญหาและการร้องเรียนที่อาจนำไปสู่การฟ้องร้องหรือการเลือกตั้งใหม่ซึ่งเสียทั้งเวลาและงบประมาณ

ศาสตราจารย์กิตติคุณ บวรศักดิ์ อุวรรณโณ

ขณะที่ศาสตราจารย์กิตติคุณ บวรศักดิ์ อุวรรณโณ อดีตรองนายกรัฐมนตรีและอดีตเลขาธิการสถาบันพระปกเกล้า กล่าวถึงแนวทางอภิวัฒน์กกต. ไว้อย่างน่าสนใจว่า

1.ตัดอำนาจจัดเลือกตั้งให้ กกต. เหลือเพียง 2 อำนาจ คือ การออกกฎเกณฑ์และวินิจฉัยชี้ขาดจับคนทำผิด และโอนอำนาจการจัดเลือกตั้ง ไปให้ที่ประชุมหัวหน้าส่วนราชการระดับกระทรวงเป็นผู้ควบคุมการจัดเลือกตั้งโดยใช้กลไกระเบียบบริหารราชการแผ่นดินแทน

2.อภิวัฒน์กระบวนการสรรหากกต. โดยมีกรรมการสรรหาจาก ตัวแทนศาลฎีกา 2 คน ศาลปกครองสูงสุด 2 คน พรรค/กลุ่มการเมืองฝ่ายรัฐบาล 1 คน คณะรัฐมนตรี (ครม.) 1 คน พรรค/กลุ่มการเมืองฝ่ายค้าน 2 คน และประธานองค์กรอิสระ 1 คน แล้วให้ที่ประชุมรัฐสภาโหวตโดยแบ่งนับคะแนนเป็น 3 กลุ่ม (สส. ฝ่ายรัฐบาล, สส. ฝ่ายค้าน, สว.) ใครได้คะแนนสูงสุด 2 ใน 3 กลุ่มถือว่าผ่าน

3.ยกเลิกการลงมติลับ กระบวนการสอบสวน อภิปราย และลงมติต้องเปิดเผยต่อสาธารณะ

4.ปรับกระบวนการและกรอบเวลา: ยุบสภาแล้วต้องจัดเลือกตั้งภายใน 30 วัน เพื่อลดโอกาสการซื้อเสียง และต้องรับรองผลภายใน 30 วันเหมือน รัฐธรรมนูญ ปี 2540/2550

เหล่านี้เป็นข้อมูลเกี่ยวกับกรณีบัตรเลือกตั้ง 2569 ที่มีบาร์โค้ด/คิวอาร์โค้ด และความเชื่อมั่นของประชาชนที่มีต่อ กกต. ซึ่งผลสำรวจชี้ให้เห็นว่าประชาชนส่วนมากเชื่อมั่นในการทำงานของกกต.น้อยและน้อยที่สุด ซึ่งความเชื่อมั่นที่อยู่ระดับต่ำนี้ย่อมส่งผลต่อกระบวนการประชาธิปไตย ที่อาจทำให้ประชาชนไม่อยากออกมาใช้สิทธิ์เลือกตั้ง

โดยทางแก้ปัญหาความไม่เชื่อมั่นนี้มีแนวทางแก้ปัญหา 2 ทางหลัก คือ 1.แก้ที่โครงสร้างอำนาจของกกต. โดยแก้ตั้งแต่ที่มาของกกต. อำนาจหน้าที่ของกกต. 2.แก้ที่การดำเนินการของกกต.ในปัจจุบัน ที่กกต.ต้องรับฟังประชาชนอย่างจริงใจและสื่อสารกับประชาชนอย่างตรงไปตรงมา ปรับระบบการติดตามเรื่องร้องเรียน ทำให้ประชาชนเห็นว่า กกต. ทำหน้าที่อย่างเป็นธรรม และเป็นกลาง

ภาพอินโฟกราฟิกไทม์ไลน์คดีบัตรเลือกตั้ง 2569