เปลี่ยนปลาหมอคางดำเป็นมูลค่า ควบคู่ภารกิจควบคุมการระบาด โจทย์ท้าทายอธิบดีกรมประมง

"...ขณะเดียวกัน กรมประมง กรมราชทัณฑ์ สำนักงานพัฒนาชุมชน และวิสาหกิจชุมชนในพื้นที่นำร่อง ยังมีความร่วมมือในการนำปลาหมอคางดำมาแปรรูปเป็นน้ำปลาภายใต้แบรนด์ “น้ำปลาหับเผย” เพื่อส่งเสริมการฝึกอาชีพและสร้างทักษะให้แก่ผู้ต้องขัง พร้อมกับเพิ่มช่องทางใช้ประโยชน์จากปลาที่ถูกจับออกจากแหล่งน้ำ..."

การแพร่ระบาดของ “ปลาหมอคางดำ” ซึ่งเป็นชนิดพันธุ์สัตว์น้ำต่างถิ่นรุกรานที่ส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศและสัตว์น้ำท้องถิ่น ยังคงเป็นปัญหาสำคัญที่กรมประมงต้องเร่งดำเนินการแก้ไขอย่างจริงจัง โดยเฉพาะการควบคุมการขยายพันธุ์และลดจำนวนประชากรปลาในแหล่งน้ำธรรมชาติ เพื่อป้องกันไม่ให้ผลกระทบขยายวงกว้างออกไปมากกว่าที่เป็นอยู่

ปัญหาดังกล่าวนับเป็นหนึ่งในโจทย์สำคัญที่ ปิ่นสักก์ สุรัสวดี อธิบดีกรมประมง มุ่งผลักดันให้เกิดผลเป็นรูปธรรม โดยมีแนวคิดกำหนดมาตรการบริหารจัดการพื้นที่ตามระดับความรุนแรงของการแพร่ระบาด แบ่งเป็น 4 โซนสี ควบคู่กับการสร้างแรงจูงใจให้ประชาชนมีส่วนร่วมจับปลาหมอคางดำออกจากแหล่งน้ำ และนำปลาที่จับได้ไปใช้ประโยชน์อย่างเหมาะสม

แนวทางดังกล่าวมีเป้าหมายเพื่อเสริมประสิทธิภาพมาตรการควบคุมและกำจัดปลาหมอคางดำที่ดำเนินการอยู่ โดยไม่จำกัดเพียงการระดมจับหรือรับซื้อเพื่อกำจัดเท่านั้น แต่ยังพิจารณาช่องทางนำปลาที่จับได้มาแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ เพื่อลดความสูญเปล่าและช่วยสร้างรายได้ชดเชยให้แก่ชุมชนที่ได้รับผลกระทบ

อย่างไรก็ตาม หลักการสำคัญที่ต้องยึดถือคือ การนำปลาหมอคางดำไปใช้ประโยชน์ต้องเป็นเครื่องมือสนับสนุนการลดจำนวนปลาในธรรมชาติ มิใช่การส่งเสริมให้ปลาชนิดนี้กลายเป็นสัตว์น้ำเศรษฐกิจที่ต้องรักษาปริมาณไว้เพื่อใช้ประโยชน์ในระยะยาว

ปัจจุบันเริ่มมีตัวอย่างจากหลายพื้นที่ที่นำปลาหมอคางดำซึ่งจับได้จากธรรมชาติมาแปรรูปและใช้ประโยชน์ในรูปแบบต่าง ๆ ทั้งด้านอาหาร การเกษตร อุตสาหกรรมอาหารสัตว์ และการวิจัยพัฒนาผลิตภัณฑ์ ซึ่งอาจช่วยสร้างแรงจูงใจให้เกิดการจับปลาออกจากระบบนิเวศอย่างต่อเนื่อง

ตัวอย่างเช่น วิสาหกิจชุมชนกลุ่มแปรรูปสัตว์น้ำตำบลโพพระ ซึ่งได้รับการส่งเสริมจากสำนักงานประมงจังหวัดให้นำปลาหมอคางดำที่จับได้มาแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์อาหาร เพื่อเพิ่มมูลค่าและสร้างรายได้ให้สมาชิกในชุมชน

สมาชิกกลุ่มนำปลาหมอคางดำมาหมักเป็นปลาร้า และต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์หลากหลายชนิด อาทิ น้ำปลาร้าปรุงรส ปลาร้าส้มทอด ปลาหมอแดดเดียว และข้าวเกรียบผสมปลาหมอคางดำ

หนึ่งในผลิตภัณฑ์ที่ได้รับความนิยมคือ “น้ำพริกแจ่วบ่อง ตราใบโพธิ์” ซึ่งมีจุดเด่นด้านรสชาติและการแปรรูป โดยมีรายงานว่าผลิตภัณฑ์ได้รับเครื่องหมายรับรองมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหาร Q สะท้อนถึงความพยายามยกระดับคุณภาพผลิตภัณฑ์จากวัตถุดิบที่เป็นผลจากปัญหาการแพร่ระบาด

ขณะเดียวกัน กรมประมง กรมราชทัณฑ์ สำนักงานพัฒนาชุมชน และวิสาหกิจชุมชนในพื้นที่นำร่อง ยังมีความร่วมมือในการนำปลาหมอคางดำมาแปรรูปเป็นน้ำปลาภายใต้แบรนด์ “น้ำปลาหับเผย” เพื่อส่งเสริมการฝึกอาชีพและสร้างทักษะให้แก่ผู้ต้องขัง พร้อมกับเพิ่มช่องทางใช้ประโยชน์จากปลาที่ถูกจับออกจากแหล่งน้ำ

สำหรับภาคการเกษตร มีการนำส่วนหัวและเครื่องในปลามาผลิตน้ำหมักชีวภาพเพื่อใช้ในแปลงเพาะปลูก ขณะที่บริเวณลุ่มน้ำปากพนัง จังหวัดนครศรีธรรมราช กลุ่มผู้เลี้ยงปูขาวกว่า 30 ราย มีความต้องการใช้ปลาหมอคางดำเป็นอาหารปูประมาณ 600–900 กิโลกรัมต่อวัน โดยมีการรับซื้อจากชาวบ้านในราคากิโลกรัมละ 10 บาท

กรณีดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่า หากมีระบบรวบรวมและรับซื้อที่เหมาะสม ก็อาจช่วยสร้างแรงจูงใจให้ประชาชนจับปลาหมอคางดำออกจากธรรมชาติได้มากขึ้น พร้อมสร้างรายได้บางส่วนให้แก่ผู้ได้รับผลกระทบจากการแพร่ระบาด

ส่วนในภาคอุตสาหกรรม จังหวัดสมุทรสาครมีตัวอย่างโรงงานปลาป่นศิริแสงอารำพีที่เปิดรับซื้อปลาหมอคางดำ เพื่อนำไปผลิตเป็นวัตถุดิบอาหารสัตว์ ซึ่งเป็นอีกช่องทางหนึ่งในการรองรับปลาที่ถูกจับขึ้นจากธรรมชาติในปริมาณมาก

นอกจากนี้ ยังมีความพยายามพัฒนาการใช้ประโยชน์ในด้านวิทยาศาสตร์และนวัตกรรม โดยมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลธัญบุรีได้พัฒนาผลิตภัณฑ์ “SARO Calcium Plus” จากการสกัดแคลเซียมชีวภาพจากปลาหมอคางดำในรูปของไฮดรอกซีอะพาไทต์ (Hydroxyapatite) ซึ่งเป็นสารประกอบที่มีโครงสร้างคล้ายแร่ธาตุในกระดูกมนุษย์

ผลงานดังกล่าวได้รับรางวัลเหรียญทองแดงจากเวทีประกวดนวัตกรรม iENA 2024 ประเทศเยอรมนี แสดงให้เห็นถึงความเป็นไปได้ในการนำวัสดุจากปลาชนิดนี้ไปศึกษาวิจัยและพัฒนาผลิตภัณฑ์ที่มีมูลค่าเพิ่ม ทั้งนี้ การนำไปใช้ในเชิงสุขภาพยังต้องคำนึงถึงหลักฐานประสิทธิผล ความปลอดภัย และมาตรฐานที่เกี่ยวข้อง

แม้ตัวอย่างเหล่านี้จะแสดงให้เห็นถึงโอกาสในการนำปลาหมอคางดำมาใช้ประโยชน์ แต่สิ่งที่กรมประมงและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องต้องให้ความสำคัญควบคู่กัน คือ การป้องกันไม่ให้ความต้องการวัตถุดิบในเชิงพาณิชย์กลายเป็นแรงจูงใจให้เกิดการเพาะเลี้ยง การขยายพันธุ์ การเคลื่อนย้ายปลามีชีวิต หรือการปล่อยปลากลับลงสู่แหล่งน้ำ

การพัฒนาตลาดรองรับจึงควรอยู่ภายใต้ระบบบริหารจัดการที่ชัดเจน โดยมุ่งใช้ประโยชน์จากปลาที่จับเพื่อกำจัดออกจากธรรมชาติเท่านั้น พร้อมกำหนดมาตรการควบคุมการขนส่ง การรวบรวม และการแปรรูปอย่างรัดกุม เพื่อไม่ให้กิจกรรมทางเศรษฐกิจกลายเป็นปัจจัยเพิ่มความเสี่ยงต่อการแพร่ระบาด

ที่สำคัญ ความสำเร็จของนโยบายไม่ควรวัดจากปริมาณปลาหมอคางดำที่นำไปแปรรูป มูลค่าผลิตภัณฑ์ หรือรายได้จากการจำหน่ายเพียงอย่างเดียว แต่ต้องพิจารณาจากผลลัพธ์ในการลดจำนวนประชากรปลาหมอคางดำในธรรมชาติ การจำกัดพื้นที่แพร่ระบาด และการฟื้นตัวของระบบนิเวศและสัตว์น้ำท้องถิ่นด้วย

ดังนั้น ภารกิจของอธิบดีกรมประมงในการแก้ไขปัญหาปลาหมอคางดำ จึงมิใช่เพียงการเปลี่ยนปลาที่สร้างปัญหาให้กลายเป็นผลิตภัณฑ์สร้างรายได้ หากแต่เป็นการออกแบบมาตรการที่ทำให้การใช้ประโยชน์ทางเศรษฐกิจเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการควบคุมและลดผลกระทบจากชนิดพันธุ์ต่างถิ่นรุกรานอย่างมีประสิทธิภาพ

เพราะเป้าหมายสูงสุดของการจัดการปลาหมอคางดำ ไม่ใช่การทำให้ปลาชนิดนี้มีมูลค่าทางเศรษฐกิจมากขึ้น แต่คือการทำให้จำนวนปลาหมอคางดำในแหล่งน้ำธรรมชาติลดลง พร้อมกับช่วยบรรเทาความเดือดร้อนของประชาชนและฟื้นฟูความสมดุลของระบบนิเวศอย่างยั่งยืน

ภาวี บุตรสาร
นักวิชาการอิสระด้านสัตว์น้ำ