ช้า = ตาย เจาะลึกปัญหาระบบประสานสิทธิ สปสช.

"...ปัญหาความซับซ้อนดังกล่าว ส่งผลให้มีการแก้ไขปัญหาด้วยการให้ สปสช. เข้ามาทำหน้าที่ประสานหาเตียงแทน ซึ่งเป็นการใช้งานผิดฝาผิดตัวมาตั้งแต่ต้น เพราะภารกิจหลักของ สปสช.คือการบริหารจัดสรรงบประมาณ ไม่ใช่การบริหารจัดการเตียง และแม้จะประสานหาเตียงได้ แต่ปัญหาที่ตามมาคืออัตราการจ่ายชดเชยค่ารักษาของ สปสช. มักต่ำกว่าต้นทุนจริงของโรงพยาบาลรับส่งต่อ โดยเฉพาะโรงพยาบาลระดับสูง อาทิ โรงพยาบาลโรงเรียนแพทย์ หรือโรงพยาบาลเอกชน เป็นต้น ส่งผลให้สถานพยาบาลเหล่านี้ปฏิเสธหรือไม่พร้อมรับผู้ป่วยสิทธิ UCEP ที่ส่งมาจาก สปสช. ..."

เสียงสะท้อนความสูญเสียของครอบครัว ‘น้องไนท์’

“นาทีที่ได้โรงพยาบาลรักษา คือนาทีเดียวกับที่ลูกพี่ตาย” น้ำเสียงสั่นเครือของ ‘สรนันท์ บัวศรี’ ในวัย 35 ปี กำลังบอกเล่าเรื่องราวของ ‘นายอิทธิพล บัวศรี’ หรือ ‘น้องไนท์’ ลูกชายวัย 15 ปีที่เสียชีวิตจากการถูกแทง และไม่สามารถประสานสิทธิเพื่อเคลื่อนย้ายลูกชายไปรักษาตัวเฉพาะทางได้ทันท่วงที

สรนันท์เป็นคุณแม่ของลูก ๆ 3 คน คนโตเป็นลูกสาววัย 17 ปี คนกลางคือน้องไนท์อายุ 15 ปี และคนเล็กเป็นลูกชายอายุ 12 ปี สำหรับน้องไนท์เองเป็นเด็กตัวเล็ก ส่วนสูงประมาณ 146 เซนติเมตร น้ำหนักเพียง 32 กิโลกรัม

ในวันที่ 17 มิถุนายน 2569 คือวันที่น้องไนท์อายุครบ 15 ปีเต็ม แต่หลังจากพ้นวันเกิดมาได้เพียง 2 วัน เรื่องร้าย ๆ ก็ได้เกิดขึ้นกับบ้านบัวศรี สรนันท์เล่าว่า วันนั้นลูกพี่ลูกน้องของน้องไนท์มีปัญหากับเพื่อนที่โรงเรียน ส่งผลให้ผู้ปกครองทั้ง 2 ฝ่ายมีปากเสียงกัน ในวันนั้นรองผู้อำนวยการเห็นเหตุการณ์จึงได้เรียกผู้ปกครองเข้าไปไกล่เกลี่ยในโรงเรียน

แต่ในขณะที่ผู้ปกครองกำลังเจรจากันอยู่นั้น น้องไนท์ถูกผู้ปกครองอีกฝ่ายแทงที่บริเวณต้นขาขวา ที่หน้าโรงเรียนวัดหนองใหญ่ กรุงเทพฯ จนล้มลงและเสียเลือดเป็นจำนวนมาก ผู้ปกครองออกมาเห็นเหตุการณ์จึงได้นำตัวส่งโรงพยาบาลที่ใกล้ที่สุด ซึ่งก็คือ ‘โรงพยาบาลซีจีเอช สายไหม’ กรุงเทพฯ

ทันทีที่ถึงมือหมอ หมอแจ้งว่าประเมินให้เป็นผู้ป่วยภาวะวิกฤต และจำเป็นต้องเข้าผ่าตัดด่วน และประเมินเป็นผู้ป่วยวิกฤต ซึ่งตามสิทธิรักษาบัตรทอง ผู้เจ็บป่วยฉุกเฉินวิกฤตมีสิทธิทุกที่ (UCEP) ไม่ว่าจะเป็นโรงพยาบาลเอกชนหรือโรงพยาบาลรัฐ ขอให้ใกล้ผู้ป่วยที่สุด โดยกรอบระยะเวลาการรักษาตัวอยู่ที่ 72 ชั่วโมง ก่อนจะประสานสิทธิผ่าน สปสช. เพื่อย้ายผู้ป่วยไปยังโรงพยาบาลภายใต้สิทธิหรือโรงพยาบาลที่สามารถรักษาเฉพาะทางได้

สรนันท์เล่าต่อว่า ภายหลังจากเข้ารับการรักษาตัววันแรก วันถัดมาทางโรงพยาบาลแจ้งว่ามีเลือดตัวหนึ่งที่หากผู้ป่วยได้รับอาจจะมีอาการดีขึ้น โดยมีราคาอยู่ที่ประมาณ 13,000 บาท ซึ่งสรนันท์ยินดีจ่ายค่ารักษาพยาบาลเพื่อยื้อชีวิตลูกชายเอาไว้ ซึ่งลูกชายของเธอได้ฟื้นขึ้นมาหลังจากนั้น

ต่อมาในวันที่ 21 มิถุนายน 2569 ซึ่งเป็นช่วงเวลาใกล้ครบกำหนด 72 ชั่วโมงตามสิทธิ UCEP บัตรทอง ทางโรงพยาบาลซีจีเอชสายไหมได้แจ้งว่า ผู้ป่วยมีค่าไตสูงขึ้นและเสี่ยงต่อภาวะไตวายเฉียบพลัน ประกอบกับโรงพยาบาลไม่มีแพทย์เฉพาะทางด้านหลอดเลือดที่จะทำการรักษาได้ ดังนั้นจึงต้องประสานโรงพยาบาลอื่น ๆ

สรนันท์เปิดเผยว่า เธอได้เริ่มติดต่อ สปสช. ตั้งแต่วันที่ 20 มิถุนายน 2569 เพื่อหาโรงพยาบาลในการรักษาลูกชาย โดยทางโรงพยาบาลต้นสังกัดตามสิทธิ 30 บาท อย่างโรงพยาบาลราชวิถี 2 ได้แจ้งว่า ผู้ป่วยรายนี้เกินศักยภาพการรักษาของโรงพยาบาลและได้เร่งประสานโรงพยาบาลอื่น ๆ ให้

ถัดมาวันที่ 21 มิถุนายน เธอได้เร่งโทรหา สปสช. เพื่อถามความคืบหน้าทุก ๆ ครึ่งชั่วโมง จนถึงตีสี่ ซึ่ง สปสช. ตอบกลับมาว่าไม่สามารถประสานเตียงให้ได้ ต่อมาในวันที่ 22 มิถุนายน 2569 เวลาประมาณ 16:20 น. โรงพยาบาลเลิดสินได้ติดต่อมาว่าสามารถรับผู้ป่วยเอาไว้รักษาได้ แต่จำเป็นต้องเสียขา แต่ขณะที่คุยกับหมออยู่นั้น เสียงประกาศจากห้องไอซียูได้เรียกหมอที่ทำการผ่าตัดผู้ป่วย สรนันท์จึงได้วางสายและรีบวิ่งไปดูลูก หมอแจ้งว่าผู้ป่วยหยุดหายใจจำเป็นต้องปั๊มหัวใจ นาทีนั้นสรนันท์ก้มลงกราบเท้าหมอเพื่อขอให้ช่วยชีวิตลูกเอาไว้

หลังจากที่ปั๊มหัวใจไปได้สักพัก หมอแจ้งว่าหากครั้งนี้ปั๊มไม่ขึ้นจำเป็นต้องหยุด สรนันท์รู้สึกหมดหวังและขอหมอว่า เธอขอร้องเพลงกล่อมลูกนอนเป็นครั้งสุดท้าย จากนั้นลูกชายคนกลางของบ้านก็จากไปในวัย 15 ปีเศษ พร้อมกับเสียงกล่อมที่เต็มไปด้วยความโศกเศร้าของสรนันท์

ปัญหาด่านหน้า สายด่วน 1330 กับภาระงานที่ล้นมือและเงื่อนไขที่ซับซ้อน

1330 คือสายด่วน สปสช. ที่ประชาชนสามารถโทรเข้ามาเพื่อสอบถามเรื่องสิทธิบัตรทอง หรือสิทธิ 30 บาทรักษาทุกโรค ได้ตลอด 24 ชั่วโมง ทั้งนี้ อดีตเจ้าหน้าที่รับสาย 1330 ระบุว่า ในแต่ละวันมีสายโทรเข้ามาประสานสิทธิเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะเคสผู้ป่วยฉุกเฉินวิกฤตมีสิทธิทุกที่ (UCEP) มีเฉลี่ยสูงถึง 80 รายต่อวัน ซึ่งส่วนใหญ่เป็นการติดต่อเพื่อ ‘หาเตียงรองรับ’ หลังครบกำหนด 72 ชั่วโมง

สำหรับกรณีของ ‘น้องไนท์’ อดีตเจ้าหน้าที่ 1330 สะท้อนมุมมองว่า หัวใจของปัญหาคือ ‘ความล่าช้า’ ในการประสานหาโรงพยาบาลที่มีศักยภาพให้ได้เร็วที่สุด เพราะยิ่งปล่อยเวลาให้ล่วงเลย สัญญาณชีพของผู้ป่วยจะยิ่งทรุดลง จนเกิดความเสี่ยงสูงเกินกว่าจะเคลื่อนย้ายได้ เนื่องจากผู้ป่วยอาจเสียชีวิตระหว่างทาง ซึ่งในทางกฎหมายและการแพทย์ หากดันทุรังย้ายผู้ป่วยที่ไม่คงที่ ‘โรงพยาบาลต้นทาง’ ต้องเป็นผู้รับผิดชอบหลัก ทำให้เกิดภาวะกลืนไม่เข้าคายไม่ออก

ขณะเดียวกัน ด่านหน้าอย่าง 1330 เองก็ต้องเผชิญกับ ‘ปัญหาคอขวด’ จากปริมาณสายที่ล้นมือ โดยเฉพาะวันจันทร์ที่มีผู้ป่วยรอสายค้างสูงถึง 30-40 สาย ประกอบกับเงื่อนไขสิทธิประโยชน์ที่สลับซับซ้อนเกินไป เช่น สิทธิ UCEP ที่แยกย่อยเป็น UCEP อปท. UCEP PLUS หรือสิทธิอื่น ๆ ซึ่งแต่ละกองทุนมีเงื่อนไขต่างกันโดยสิ้นเชิง ทำให้เจ้าหน้าที่ต้องใช้เวลาอธิบายข้อมูลปริมาณมหาศาลต่อหนึ่งสาย ส่งผลให้กระบวนการประสานงานยิ่งล่าช้า

วิกฤตเชิงโครงสร้าง กทม. - เมื่อไร้เจ้าภาพหลักและการส่งต่อข้ามเครือข่ายเป็นเรื่องยาก

นายแพทย์เอกภพ เพียรพิเศษ โฆษกรัฐบาล อดีตแพทย์ผู้คลุกคลีกับระบบสาธารณสุข ได้สะท้อนว่า ระบบสาธารณสุขในกรุงเทพมหานครมีความซับซ้อนอย่างมาก หากจะเปรียบเทียบให้เห็นภาพ ในต่างจังหวัดจะมี ‘กระทรวงสาธารณสุข’ เป็นเจ้าภาพหลักในการดูแล โดยในหนึ่งจังหวัดจะจัดระบบสาธารณสุขเป็นลำดับชั้น ไล่ตั้งแต่ระดับ อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล โรงพยาบาลประจำอำเภอ ไปจนถึงโรงพยาบาลประจำจังหวัด ส่งผลให้การประสานงานและการส่งต่อผู้ป่วยเป็นไปอย่างมีระบบและไม่ซับซ้อน

นายแพทย์เอกภพ เพียรพิเศษ

ขณะที่ระบบในกรุงเทพฯ แม้เป็นพื้นที่ที่มีโรงพยาบาลขนาดใหญ่จำนวนมาก แต่กลับมีผู้รับผิดชอบหลายสังกัด โดยกระทรวงสาธารณสุขเองมีตั้งอยู่ที่จังหวัดนนทบุรี และไม่ได้เป็นเจ้าภาพหลักโดยตรงในกรุงเทพฯ โรงพยาบาลของกระทรวงสาธารณสุขที่อยู่ในกรุงเทพฯ จึงเป็นเพียงโรงพยาบาลเฉพาะทางสังกัดกรมการแพทย์ เช่น โรงพยาบาลราชวิถี นอกจากนี้ยังมีโรงพยาบาลในสังกัดกรุงเทพฯ โรงพยาบาลสังกัดโรงเรียนแพทย์ และโรงพยาบาลเอกชน

ปัญหาสำคัญคือการส่งต่อผู้ป่วยข้ามเครือข่ายทำได้ยาก เช่น ผู้ป่วยสิทธิ UCEP ที่เข้ารับการรักษา 72 ชั่วโมงในสถานพยาบาลนอกเครือข่าย เมื่อโรงพยาบาลต้นทางอย่างโรงพยาบาลหัวเฉียว สังกัดมูลนิธิ แต่ดันมีขีดความสามารถไม่เพียงพอและต้องการส่งต่อประสานไปยังโรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ ซึ่งอยู่ภายใต้สังกัดมหาวิทยาลัย มักติดขัดเรื่องความพร้อมและจำนวนเตียง

ปัญหาความซับซ้อนดังกล่าว ส่งผลให้มีการแก้ไขปัญหาด้วยการให้ สปสช. เข้ามาทำหน้าที่ประสานหาเตียงแทน ซึ่งเป็นการใช้งานผิดฝาผิดตัวมาตั้งแต่ต้น เพราะภารกิจหลักของ สปสช.คือการบริหารจัดสรรงบประมาณ ไม่ใช่การบริหารจัดการเตียง และแม้จะประสานหาเตียงได้ แต่ปัญหาที่ตามมาคืออัตราการจ่ายชดเชยค่ารักษาของ สปสช. มักต่ำกว่าต้นทุนจริงของโรงพยาบาลรับส่งต่อ โดยเฉพาะโรงพยาบาลระดับสูง อาทิ โรงพยาบาลโรงเรียนแพทย์ หรือโรงพยาบาลเอกชน เป็นต้น ส่งผลให้สถานพยาบาลเหล่านี้ปฏิเสธหรือไม่พร้อมรับผู้ป่วยสิทธิ UCEP ที่ส่งมาจาก สปสช.

สถานการณ์ดังกล่าวสอดคล้องกับภาพความจริงในฝั่ง สปสช. โดย น.ส.ดวงนภา พิเชษฐ์กุล รองเลขาธิการสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) เคยระบุว่า สำหรับกรณี UCEP สิทธิบัตรทอง ระบบจะเชื่อมโยงข้อมูลเข้าสู่สายด่วน 1330 เพื่อประสานหาเตียงรองรับผู้ป่วย แต่หากพ้นระยะเวลา 72 ชั่วโมงแรกแล้วจำเป็นต้องใช้เตียง ICU รับช่วงดูแลต่อ มักประสบปัญหาเตียงไม่เพียงพอ ทางออกของ สปสช. คือการเจรจาให้ผู้ป่วยนอนรักษาตัวที่โรงพยาบาลเดิม และ สปสช. จะชดเชยค่าใช้จ่ายตามเกณฑ์ UCEP ซึ่งพบว่าเจรจาสำเร็จร้อยละ 80 ส่วนอีกร้อยละ 20 จะเป็นการประสานส่งตัวกลับโรงพยาบาลตามสิทธิของผู้ป่วย

น.ส.ดวงนภา พิเชษฐ์กุล

น.ส.ดวงนภา ได้เสนอแนะแนวทางปรับปรุงนโยบาย UCEP ว่า ควรสนับสนุนให้ประชาชนใช้บริการสายด่วน 1669 เนื่องจากมีระบบการแพทย์ฉุกเฉินช่วยปฐมพยาบาลเบื้องต้น พร้อมประเมินส่งโรงพยาบาลที่มีศักยภาพตรงกับอาการป่วยได้ทันที ขณะที่นายเอกภพได้สะท้อนในลักษณะเดียวกันว่า ประเด็นสำคัญคือ สปสช. ไม่ได้เป็นเจ้าของโรงพยาบาลและไม่ได้บริหารจัดการทรัพยากรทางการแพทย์ จึงไม่มีอำนาจสั่งการและมองไม่เห็นสถานะทรัพยากรหรือเตียงว่างที่แท้จริง ทำให้การประสานงานเป็นไปได้ยาก ซึ่งในกรณีเหตุฉุกเฉินวิกฤต บทบาทนี้ควรเป็นของ ‘สถาบันการแพทย์ฉุกเฉินแห่งชาติ’ (สพฉ.) ที่ประเมินศักยภาพของแต่ละโรงพยาบาลได้ตรงจุด และสามารถจัดสรรส่งต่อผู้ป่วยฉุกเฉินได้อย่างมีประสิทธิภาพมากกว่า

ทั้งนี้ เหตุผลที่ สพฉ. มีศักยภาพในการประเมินผู้ป่วยวิกฤตได้ดีกว่าเพราะเป็นภารกิจหลักโดยตรง ข้อมูลจากสำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ระบุว่า นับตั้งแต่มีการใช้ พ.ร.บ.การแพทย์ฉุกเฉิน พ.ศ. 2551 สพฉ.ได้มีการพัฒนาระบบเทคโนโลยี รวมถึงโครงสร้างในการจัดการบริหารระบบครอบคลุมทั้งการจัดตั้งทีมแพทย์เฉพาะทาง พยาบาล และนักฉุกเฉินการแพทย์ พร้อมเครือข่ายหน่วยปฏิบัติการฉุกเฉินกว่า 7,000 หน่วย อาทิ กระทรวงสาธารณสุข องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น มูลนิธิ และสมาคม ทั้งยังมีรถฉุกเฉินรองรับปฏิบัติการกว่า 15,000 คันทั่วประเทศ

แต่ทว่า การประสานสิทธิผ่าน สพฉ. เป็นการแก้ไขปัญหาในระยะสั้นเท่านั้น หากต้องการแก้ไขปัญหาระยะยาว นายแพทย์เอกภพเสนอว่าจำเป็นต้อง ‘ปฏิรูประบบสาธารณสุขในกรุงเทพฯ ใหม่ทั้งระบบ’ เพราะจะช่วยยกระดับการบริการและแก้ไขปัญหาได้ครอบคลุมยิ่งกว่าเพียงการประสานสิทธิ UCEP โดยเสนอ 2 แนวทางหลักคือ 1. ให้กรุงเทพฯ เป็นเจ้าภาพหลัก ซึ่งมีความเป็นไปได้ตามหลักการกระจายอำนาจ เนื่องจากกรุงเทพฯ มีอำนาจปกครองตนเอง มีสำนักการแพทย์ และมีโรงพยาบาลในสังกัดของตนเองพร้อมรองรับการบริหารจัดการ 2. ให้กระทรวงสาธารณสุขเข้ามาจัดตั้งหน่วยงานกำกับดูแลในกรุงเทพฯ เพื่อทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางในการเชื่อมโยงและผูกรวมโรงพยาบาลทุกสังกัดให้เป็นเครือข่ายเดียวกัน

นายแพทย์เอกภพระบุว่า แนวทางที่มีความเป็นไปได้มากกว่า คือการให้ กทม.เข้ามาเป็นเจ้าภาพหลักในการบริหารจัดการ ซึ่งสอดคล้องกับแนวคิดของ นายฐนันท์ วิจิตรอักษร นักวิจัยที่ปรึกษารับเชิญจากทีดีอาร์ไอ (TDRI) ที่เคยสะท้อนว่า ระบบบริการสาธารณสุขในกรุงเทพฯ มีความซับซ้อนและแตกต่างจากต่างจังหวัดอย่างมาก เนื่องจากกระทรวงสาธารณสุขไม่ได้เข้ามาลงรายละเอียดในการกำกับดูแลโดยตรง ส่งผลให้พื้นที่กรุงเทพฯ ขาดเจ้าภาพหลักในการบริหารจัดการระบบสุขภาพ

นายฐนันท์ วิจิตรอักษร

ดังนั้น ทางออกของปัญหานี้ สปสช. ควรออกแบบโครงสร้างคณะอนุกรรมการหลักประกันสุขภาพระดับเขตพื้นที่ (เขต 13 กรุงเทพมหานคร) ใหม่ โดยเสนอให้ผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานครรับหน้าที่เป็นประธาน ร่วมกับทีมบริหารของ กทม. ซึ่งการดำเนินการดังกล่าวจำเป็นต้องมีการแก้ไขระเบียบผ่านคณะกรรมการ สปสช. (บอร์ด สปสช.) ซึ่งการทำงานร่วมกันอย่างใกล้ชิดระหว่าง สปสช. และผู้ว่าฯ กทม. จะเป็นปัจจัยสำคัญที่ช่วยขับเคลื่อนให้เกิดการปฏิรูประบบสาธารณสุขจากล่างขึ้นบน (Bottom-up) ได้อย่างมีประสิทธิภาพอีกด้วย

อ้างอิงข้อมูล

- www.hfocus.org  
- www.nstda.or.th  

หมายเหตุ : ภาพประกอบจาก bangkruaihospital.go.th , nhso.go.th , bangkokhospital.com