เมื่อ ‘ความรัก’ กลายเป็น Digital Footprint เส้นแบ่ง Sharenting กับการละเมิดสิทธิเด็กอยู่ตรงไหน ?

“…ภาพบางประเภท ไม่ผิดกฎหมาย แต่ผิดหลักจริยธรรม แม้เจตนาของพ่อแม่ส่วนใหญ่ไม่ได้ต้องการละเมิดเพราะทำไปด้วยความรัก แต่ต้องพิจารณาที่ผลกระทบที่เกิดขึ้นเป็นสำคัญ เพราะสิ่งที่โพสต์ลงอินเทอร์เน็ตจะกลายเป็น ‘Digital Footprint ที่จะคงอยู่ตลอดไป…”

ปัจจุบัน โลกออนไลน์เข้ามามีบทบาทในชีวิตประจำวันของผู้คนอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ขณะที่เด็กและเยาวชนเองก็กลายเป็นส่วนหนึ่งของโลกดิจิทัลตั้งแต่อายุยังน้อย บางคนมีบัญชี (Account) โซเชียลมีเดียตั้งแต่ยังไม่ทันได้ลืมตาบนโลก

ภาพถ่าย คลิปวิดีโอ หรือเรื่องราวในชีวิตประจำวันของเด็ก ถูกเผยแพร่ผ่านสื่อสังคมออนไลน์มากขึ้น เพื่อบันทึกความทรงจำด้วยความรักและความภาคภูมิใจ (Sharenting) ของผู้ปกครอง หรือผู้ใหญ่รอบตัว หรือการนำเด็กเข้ามามีส่วนร่วมในการทำคอนเทนต์ (Content) เรียกยอดการเข้าชม (Engagement) เป็นอินฟลูเอนเซอร์รุ่นเยาว์ ไปจนถึงการไลฟ์สด (Live) ขายสินค้าออนไลน์

ทั้งนี้ อยากจะชวนให้คิดในอีกด้านหนึ่งว่า การเผยแพร่ข้อมูล ภาพ และเรื่องราวของเด็กโดยที่เด็กยังไม่สามารถตัดสินใจหรือให้ความยินยอมได้ด้วยตัวเอง (Consent) กำลังนำไปสู่ข้อกังวลเกี่ยวกับสิทธิในความเป็นส่วนตัวและความปลอดภัยบนโลกออนไลน์ เพราะข้อมูลที่ถูกเผยแพร่ออกไปแล้วในโลกออนไลน์ ถือเป็น Digital Footprint ที่ยากจะตามลบได้หมด เพราะอาจถูกบันทึก คัดลอก หรือส่งต่อโดยไม่สามารถควบคุมได้ ซึ่งอาจถูกนำไปใช้ในทางที่เด็กหรือผู้ปกครองคาดไม่ถึง

นอกจากนี้ ภัยจากอาชญากรรมไซเบอร์ การนำภาพเด็กไปใช้โดยมิชอบ รวมถึงการแสวงหาประโยชน์จากเด็กบนโลกออนไลน์ ยังคงเป็นประเด็นที่หลายฝ่ายจับตา

ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงของเทคโนโลยีที่เกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว คำถามสำคัญคือ กฎหมายและมาตรการคุ้มครองเด็กของไทยในปัจจุบัน เพียงพอที่จะรับมือกับความเสี่ยงรูปแบบใหม่เหล่านี้หรือไม่ และเมื่อเด็กไม่สามารถเลือกได้ว่า ภาพหรือเรื่องราวของตัวเองจะถูกเผยแพร่ไปที่ใด ใครควรเป็นผู้รับผิดชอบในการปกป้องสิทธิของพวกเขาบนโลกออนไลน์

@ 'Sharenting' ต้องมองเป็นกรณี เตือนภาพวันนี้คือ Digital Footprint ชั่วชีวิต

ผศ. ปาจารีย์ ปุรินทวรกุล อาจารย์ประจำภาควิชานิเทศศาสตร์ คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา ผู้จัดทำแนวปฏิบัติการนำเสนอข้อมูลข่าวสารเกี่ยวกับเด็กที่มีผลต่อครอบครัวและสังคม การพัฒนาประเด็นและกระบวนการทำข่าวเพื่อการรายงานข่าวสิทธิเด็กอย่างปลอดภัยและสร้างสรรค์  อธิบายถึงขอบเขตเรื่องนี้ว่า การถ่ายรูปเด็กลงบนโซเชียลมีเดียในชีวิตประจำวันทั่วไป ไม่สามารถเหมาเข่งหรือตัดสินได้ทันทีว่าเป็นการละเมิดสิทธิเด็กทั้งหมด ข้อกฎหมาย หลักจริยธรรม หรือแนวปฏิบัติต่างๆ จำเป็นต้องพิจารณาเป็นรายกรณี (Case-by-case) โดยดูจากประเภทและสเปกตรัมของภาพเป็นหลัก ซึ่งเกณฑ์ภาพที่เข้าข่ายละเมิดสิทธิเด็ก ได้แก่ ภาพที่ส่งผลให้เด็กเสื่อมเสียชื่อเสียง ภาพที่ถูกนำไปใช้แสวงหาประโยชน์โดยมิชอบ หรือภาพที่เข้าข่ายอุจาด สภาพน่าเวทนา และการเปิดเผยอวัยวะที่ไม่เหมาะสม ภาพบางประเภทอาจไม่ผิดกฎหมายแต่ผิดหลักจริยธรรม แม้เจตนาของพ่อแม่ส่วนใหญ่ไม่ได้ต้องการละเมิดเพราะทำไปด้วยความรัก แต่ต้องพิจารณาที่ผลกระทบที่เกิดขึ้นเป็นสำคัญ

"การถ่ายรูปเด็กลงบนโซเชียลมีเดียในชีวิตประจำวันทั่วไป ไม่สามารถเหมาเข่งหรือตัดสินได้ทันทีว่าเป็นการละเมิดสิทธิเด็กทั้งหมด... ต้องดูสเปกตรัมของภาพและผลกระทบเป็นรายกรณี"

ผศ. ปาจรีย์ ชี้ว่า การพิจารณาประเด็น Sharenting ครอบคลุม 3 มิติหลัก ได้แก่ สิทธิเนื้อตัวร่างกายและอัตลักษณ์ดิจิทัล (Digital Footprint) ที่เด็กยินยอมหรือไม่อยากให้คงอยู่ในอนาคต (Right to be Forgotten), การแสวงหาผลประโยชน์เชิงพาณิชย์ และความเสี่ยงด้านอาชญากรรมไซเบอร์ โดยเด็กไทยยุคใหม่ได้รับการศึกษาเรื่อง พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ และ PDPA ทำให้เริ่มตระหนักรู้เรื่องสิทธิ เมื่อเติบโตเข้าสู่วัยประถมปลายหรือมัธยม เด็กสามารถลุกขึ้นมาปฏิเสธไม่ให้พ่อแม่ถ่ายรูปได้ ซึ่งพ่อแม่ส่วนใหญ่ก็ยอมตามใจลูก แต่สิ่งที่น่าเป็นห่วงคือสังคมไทยยังขาดความตระหนักรู้เรื่องภัยคุกคามทางอาชญากรรมไซเบอร์เมื่อเทียบกับต่างประเทศ ในยุโรปหรืออเมริกา พ่อแม่ระมัดระวังมากในการไม่โพสต์ภาพลูกลงพื้นที่สาธารณะ เพราะตระหนักถึงกลุ่มผู้มีพฤติกรรมรักเด็ก (Pedophile) ที่อาจนำภาพเด็ก เช่น ภาพชุดว่ายน้ำหรือแต่งตัวเซ็กซี่ไปใช้ในทางมิชอบ ในขณะที่สังคมไทยยังมองเป็นเรื่องน่ารักและเผยแพร่อย่างแพร่หลาย

ในมิติแรงงานและการพาณิชย์ ผศ. ปาจรีย์ ระบุว่า การนำเด็กอายุไม่เกิน 6 ขวบมาไลฟ์สดขายของโดยอ้างว่าเด็กยินยอมนั้น ในทางนิตินัยเด็กวัยนี้ยังไม่สามารถให้ความยินยอม (Consent) ที่แท้จริงได้ ในต่างประเทศ เช่น ประเทศฝรั่งเศส มีกฎหมายคุ้มครองเด็กอินฟลูเอนเซอร์ (Kid Influencer) ทั้งฉบับปี 2020 และ 2023 โดยพิจารณาจำกัดชั่วโมงทำงาน การจัดสรรรายได้เข้าบัญชีเด็ก และคุ้มครองสวัสดิภาพไม่ให้เสียพัฒนาการ ขณะที่ไทยยังไม่มีกฎหมายเฉพาะ และมักถูกตีความยากเพราะสังคมไทยมองผ่านกรอบเรื่อง "ความกตัญญู" หรือการช่วยงานครอบครัว ทำให้คดีส่วนใหญ่ไปไม่ถึงกระบวนการทางกฎหมาย ส่วนในสหรัฐฯ คดีที่ลงโทษจริงจังมักเป็นกรณีสุดโต่ง เช่น ยูทูบเบอร์แกล้งลูกให้ร้องไห้เพื่อสร้างยอดวิว

นอกจากนี้ ผศ. ปาจรีย์ ยังให้ความเห็นถึงกรณีครูกับนักเรียนว่า การสั่งห้ามครูถ่ายคลิปเด็กแบบเหมาเข่งอาจละเมิดสิทธิเด็กในมิติที่ทำให้เด็กรู้สึกถูกละเลย (Ignore) เพราะเด็กบางคนต้องการมีส่วนร่วม สิ่งที่ต้องห้ามคือคลิปประจาน อับอาย น่าเวทนา หรือการสั่งงานผ่าน TikTok ที่บังคับให้เด็กโพสต์สาธารณะจนเกิดการแข่งขันยอดวิว ขณะเดียวกัน สื่อมวลชนจำเป็นต้องมีมาตรการกำกับดูแลที่เข้มงวดกว่าพ่อแม่และครู เพราะผลกระทบจากสื่อมีขอบเขตกว้างขวาง และสื่อไม่สามารถลงมารับผิดชอบชีวิตหรือเยียวยารอยเท้าดิจิทัลให้เด็กได้ตลอดไป

"สื่อมวลชนต้องมีมาตรการเข้มงวดกว่าผู้ปกครอง เพราะหากเกิดผลกระทบในอนาคต พ่อแม่ยังอยู่ดูแลประคบประหงมจิตใจลูกได้ แต่สื่อมวลชนไม่สามารถลงมารับผิดชอบชีวิตหรือลบรอยเท้าดิจิทัลให้เด็กได้ตลอดไป"

สำหรับทางออกเชิงนโยบาย ผศ. ปาจรีย์ เสนอให้เน้นกำกับดูแลที่ Gatekeeper หรือผู้ให้บริการแพลตฟอร์มโซเชียลมีเดียโดยตรง เพื่อให้ออกแบบระบบลบหรือจัดการเนื้อหาละเมิดสิทธิเด็ก ไม่ควรมุ่งเน้นลงโทษพ่อแม่เป็นรายบุคคลเพราะจัดการยากและสร้างความร้าวฉานในครอบครัว ควบคู่ไปกับการใช้มาตรการทางสังคม (Social Sanction) สอดส่องกดดัน และให้กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) เข้ามามีบทบาทเชิงรุกจัดตั้งกลไกดูแลสิทธิเด็กบนโลกดิจิทัล

@ กางข้อกฎหมายไทย สแกนช่องโหว่-โทษอาญา 'ไลฟ์ขายของ-ละเมิดสิทธิเด็ก'

นายวุฒิชัย พุ่มสงวน อัยการจังหวัดประจำสำนักงานอัยการสูงสุด ศูนย์อัยการคุ้มครองสิทธิเด็กเยาวชนและสถาบันครอบครัว กล่าวเปิดเผยถึงสภาพปัญหาจริงในงานคุ้มครองเด็กว่า ปัจจุบันเด็กเข้าถึงสื่อออนไลน์ได้เร็วและง่ายมาก โดยเฉพาะหลังยุคโควิด-19 ที่เด็กมีอุปกรณ์ส่วนตัวและบัญชีออนไลน์จำนวนมากจนผู้ปกครองดูแลไม่ทั่วถึง ปัญหาหลักที่พบโดยตรง ได้แก่ การที่เด็กถูกล่อลวงออนไลน์ การถ่ายคลิปหลุด ข่มขู่ไถเงิน การนำภาพไปลงเว็บไซต์ลามก และการตกเป็นเหยื่อของการค้ามนุษย์ ขณะที่แพลตฟอร์มระดับโลกยังขาดกลไกตรวจสอบอายุที่แท้จริง เพราะเด็กเลื่อนเปลี่ยนวันเกิดเพื่อปลอมอายุได้เอง และไทยยังไม่มีกฎหมายจำกัดอายุเด็กในการใช้สื่อออนไลน์โดยตรง

นายวุฒิชัย ได้จำแนกและอธิบายข้อกฎหมายไทยไว้อย่างชัดเจนดังนี้

1. พ.ร.บ. คุ้มครองเด็ก พ.ศ. 2546 (มาตรา 27) ห้ามมิให้เปิดเผยหรือเผยแพร่ข้อมูลเกี่ยวกับเด็กหรือผู้ปกครองในลักษณะที่จะทำให้เกิดความเสื่อมเสียแก่ชื่อเสียง เกียรติคุณ หรือกระทบกระเทือนต่อจิตใจ แต่หากเป็นการเผยแพร่เรื่องราวการทำคุณงามความดีหรือสร้างชื่อเสียง กฎหมายไม่ได้ห้าม

2. ประมวลกฎหมายอาญา (มาตรา 287/1) ห้ามครอบครองหรือเผยแพร่สื่อลามกเด็กที่มีอายุไม่เกิน 18 ปี โดยคำว่า ‘สื่อลามก’ ต้องถึงขนาดเห็นอวัยวะเพศหรือหัวนม และมีการส่อไปในทางกามารมณ์ หากเป็นเพียงการใส่ชุดว่ายน้ำแต่ยังไม่โป๊เปลือย จะยังไม่เข้าข่ายความผิดตามมาตรานี้

3. พ.ร.บ. คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 (PDPA) มีความเข้าใจผิดว่าการถ่ายรูปติดหน้าเด็กจะผิด PDPA แต่ในความเป็นจริง มาตรา 4 ของกฎหมายฉบับนี้ ได้ยกเว้นไว้สำหรับการใช้ข้อมูลเพื่อประโยชน์ส่วนตัว กิจกรรมในครอบครัว หรือการโพสต์ในพื้นที่ส่วนตัว จึงไม่มีความผิดตาม PDPA

"ภาพหรือคลิปที่โพสต์ลงอินเทอร์เน็ตจะกลายเป็น Digital Footprint ที่ลบไม่ได้ตลอดไป เด็กเล็กยังไม่สามารถให้ความยินยอมได้ ขณะที่เด็กโตวัย 8–10 ขวบ เริ่มมีความอาย การนำภาพในอดีตมาเผยแพร่อาจสร้างผลกระทบต่อจิตใจเด็กอย่างรุนแรง"

ในมิติการนำเด็กมาไลฟ์ขายของหรือเป็นอินฟลูเอนเซอร์ นายวุฒิชัย ระบุว่า ตาม พ.ร.บ. คุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 ได้ห้ามจ้างเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปีทำงาน และห้ามใช้แรงงานเด็กในงานอันตรายหรือฝืนเวลาพักผ่อน เช่น การนำเด็กมาไลฟ์สดช่วงดึก (หลัง 21:00 น. หรือ 22:00 น.) ซึ่งขัดขวางพัฒนาการเด็ก นอกจากนี้ยังเข้าข่ายความผิดตาม พ.ร.บ. คุ้มครองเด็ก พ.ศ. 2546 (มาตรา 26 (3)) ที่ห้ามบังคับ ขู่เข็ญ ชักจูง ส่งเสริม หรือยินยอมให้เด็กประพฤติไม่เหมาะสม หรือขัดขวางพัฒนาการ เช่น ให้เด็กไลฟ์ขายชุดชั้นใน หรือใช้คำพูดเกินวัย มีโทษจำคุกไม่เกิน 3 เดือน หรือปรับไม่เกิน 30,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ ซึ่งเป็นคดีอาญาแผ่นดินที่ประชาชนทั่วไปแจ้งความได้

สำหรับการฟ้องร้องในครอบครัว นายวุฒิชัย อธิบายว่า ในทางแพ่งเด็กฟ้องพ่อแม่ไม่ได้เพราะติดคดีอุทลุม แต่ในทางอาญาเด็กแจ้งความให้พนักงานอัยการฟ้องแทนได้ ทว่าในทางปฏิบัติควรเน้นการเจรจาไกล่เกลี่ยเพื่อให้ลบข้อมูลก่อน

"กฎหมายเป็นเพียงมาตรฐานขั้นต่ำของสังคม การออกกฎหมายอาญาเพิ่มโดยที่สังคมยังไม่พร้อมจะไม่สามารถบังคับใช้ได้จริง และอาจเปิดช่องให้เกิดการทุจริต สิ่งสำคัญคือการสร้างความตระหนักรู้แก่ผู้ปกครองและการสอน Internet Literacy ในโรงเรียน"

นายวุฒิชัย ทิ้งท้ายว่า รัฐต้องบรรจุวิชาความรู้เท่าทันสื่อและอินเทอร์เน็ตในโรงเรียนอย่างจริงจัง โดยเฉพาะช่วงมัธยมศึกษาตอนต้น (ม.1–ม.3) ซึ่งเป็นช่วงวัยที่มีความเสี่ยงสูง รวมถึงภาครัฐต้องออกมาตรการคุ้มครองเด็กกลุ่มเปราะบางอย่างเจาะจง

@ โซเชียลไม่ใช่พื้นที่ส่วนตัว ชี้คลิปเด็กตลกอาจกลายเป็นฝันร้ายในอนาคต

น.ส.เข็มพร วิรุณราพันธ์ ผู้จัดการมูลนิธิส่งเสริมสื่อเด็กและเยาวชน (สสย.) กล่าวสะท้อนมุมมองว่า ในเชิงสิทธิเด็ก เด็กถือเป็นผู้บริสุทธิ์ที่ยังไม่สามารถคุ้มครองสิทธิของตนเองได้ และยังไม่มีวุฒิภาวะเพียงพอที่จะเข้าใจว่าการนำข้อมูลเข้าสู่ระบบคอมพิวเตอร์จะส่งผลกระทบอย่างไรต่อชีวิตในอนาคต ค่านิยมในสังคมไทยมักมองการถ่ายภาพเด็กในสถานการณ์ต่างๆ เป็นเรื่องน่ารักหรือเรื่องสนุกสนาน เช่น ภาพเด็กอาบน้ำ แต่งตัวแปลกๆ ภาพเด็กร้องไห้ โกรธ หรือทำเรื่องผิดพลาด ซึ่งไม่เพียงแต่พ่อแม่ แม้แต่ครูก็นำคลิปเด็กทะเลาะกันมาร้องไห้โพสต์เพื่อความขำขัน

"แม้จะทำไปด้วยความรัก ความเอ็นดู หรือความปรารถนาดี แต่ในความเป็นจริง มันคือการบูลลี่หรือการกลั่นแกล้งเด็กในรูปแบบหนึ่ง สังคมไทยต้องเรียนรู้ว่านี่คือการละเมิดสิทธิความเป็นส่วนตัว"

สิ่งที่น่ากังวลที่สุดคือ ‘รอยเท้าทางดิจิทัล’ (Digital Footprint) เมื่อภาพเผยแพร่ไปแล้วจะคงอยู่ตลอดไป ในอนาคตเมื่อเด็กเติบโตขึ้นหรือมีชื่อเสียง ภาพในอดีตอาจถูกขุดคุ้ยนำมาล้อเลียนและทำลายสุขภาวะทางจิตของเด็ก นอกจากนี้ ปรากฏการณ์นำเด็กมาไลฟ์สดขายของ สร้างเพจรับงานพรีเซนเตอร์ หรือถ่ายทอดชีวิตประจำวัน 24 ชั่วโมงเพื่อหารายได้ ในมิติสิทธิเด็กถือเป็นการแสวงหาประโยชน์เชิงพาณิชย์ แม้กฎหมายแรงงานอาจยังครอบคลุมไม่ถึง แต่ในทางจริยธรรมสังคมต้องตั้งคำถามว่านี่คือการใช้แรงงานเด็กหรือไม่ พร้อมชี้ 2 ความเสี่ยงสำคัญ คือ ผลกระทบต่อสุขภาพจิตจากการถูกสาธารณชนวิพากษ์วิจารณ์หรือ "ทัวร์ลง" และภัยคุกคามด้านความปลอดภัยจากการเปิดเผยพิกัดที่อยู่จนมิจฉาชีพเข้าถึงตัวเด็กได้ง่าย

น.ส.เข็มพร ชี้ให้เห็นถึงปัญหาเชิงวัฒนธรรมว่า สังคมไทยยังมีค่านิยมเปรียบเสมือน 'ส่วนที่จมอยู่ใต้ภูเขาน้ำแข็ง' นั่นคือความคิดที่ว่า "ลูกคือทรัพย์สินของพ่อแม่" และมองว่าการปกป้องสิทธิเด็กเป็นเรื่องไกลตัวหรือกังวลเกินกว่าเหตุ

"ค่านิยมเปรียบเสมือนส่วนที่จมอยู่ใต้ภูเขาน้ำแข็งในสังคมไทย คือความคิดที่ว่า 'ลูกคือทรัพย์สินของพ่อแม่' ทำให้มองว่าการปกป้องสิทธิเด็กเป็นเรื่องไกลตัว"

ในมิติด้านกฎหมายและการกำกับดูแล กฎหมายยังตามไม่ทันเทคโนโลยี สื่อมวลชนกระแสหลักอาจมีกรอบกฎหมายคุมเข้ม แต่การโพสต์ของพ่อแม่หรืออินฟลูเอนเซอร์ในพื้นที่ส่วนตัวกลับยังไม่มีองค์กรใดเข้ามาดูแลกำกับเป็นการเฉพาะ สำหรับข้อเสนอแนะ น.ส.เข็มพร จึงเสนอให้พ่อแม่ปรับพฤติกรรม หากต้องการบันทึกภาพลูกเป็นไดอารี่ควรตั้งค่าความเป็นส่วนตัว (Private) ให้เห็นเฉพาะคนในครอบครัว ไม่ควรมองว่าโซเชียลมีเดียสาธารณะเป็นพื้นที่ส่วนตัว พร้อมเสนอให้สอดแทรกเรื่องสิทธิมนุษยชน สิทธิเด็ก และการเคารพความเป็นส่วนตัวเข้าไปในทุกรายวิชาของระบบการศึกษา

@ โพสต์รูปลูกเสี่ยง Digital Footprint ชี้ใช้เด็กเรียกเรตติ้งหาเงินผิดหลักสิทธิมนุษยชน

ผศ. สุนี ไชยรส รองคณบดีฝ่ายพัฒนาสังคมที่ยั่งยืน วิทยาลัยนวัตกรรมสังคม ม.รังสิต ประธานคณะทำงานขับเคลื่อนนโยบายสวัสดิการเด็กเล็กถ้วนหน้า และอดีตกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ มองว่า การโพสต์รูปเด็กต้องพิจารณาอย่างรอบคอบ 2 ด้าน คือ ผลกระทบระยะยาวในอนาคต (Digital Footprint) จากภาพโป๊ ภาพอับอายที่จะติดตัวเด็กไปจนกระทบศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์เมื่อเติบโตขึ้น และเรื่องความปลอดภัยในปัจจุบันจากการเช็กอินระบุตำแหน่งที่อาจนำมาซึ่งภัยคุกคาม อย่างไรก็ตาม การห้ามโพสต์รูปเด็กทั้งหมดอาจไม่สอดคล้องกับความเป็นจริง เพราะภาพกิจกรรมครอบครัวหรือกิจกรรมสร้างสรรค์ของศูนย์พัฒนาเด็กเล็กยังมีความจำเป็น หัวใจสำคัญจึงอยู่ที่การคัดกรองก่อนโพสต์ และต้องปกปิดใบหน้าสำหรับเด็กกลุ่มเปราะบาง เช่น เด็กในภาวะยากลำบากหรือเด็กในเรือนจำ

ในประเด็นเด็กอินฟลูเอนเซอร์และการไลฟ์ขายของ ผศ. สุนี เตือนว่า สิ่งที่ต้องระวังเป็นพิเศษคือ "การเอาเด็กมาเรียกเรตติ้งหรือขอความสงสารเพื่อสร้างรายได้" ซึ่งถือเป็นจุดล่อแหลมอย่างยิ่ง และหากการนำเด็กวัย 2–4 ขวบมาทำคอนเทนต์เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องจนกลายเป็นกิจวัตรประจำวัน (Routine) จะเข้าข่าย ‘การใช้แรงงานเด็กเพื่อหารายได้’ ซึ่งขัดต่อหลักการคุ้มครองแรงงานและสิทธิเด็ก

"ถ้าทำเป็นครั้งคราวในเชิงบวก เช่น งานพรีเซนเตอร์สั้นๆ ก็อาจทำได้ แต่ถ้าทำเป็นประจำเพื่อหารายได้ พ่อแม่ต้องตระหนักว่ากำลังใช้แรงงานลูกจนเกินขอบเขตหรือไม่ เด็กควรได้ใช้ชีวิต เล่น และเรียนรู้ตามวัย ไม่ควรถูกกดดันด้วยกระบวนการทำงาน"

ผศ. สุนี ระบุต่อไปว่า สังคมไทยรักเด็กแต่ยังขาดความเข้าใจในรายละเอียดของสิทธิเด็ก จึงต้องขับเคลื่อนผ่านโรงเรียนพ่อแม่ การจัดเสวนา และการรณรงค์ผ่านสื่อมวลชน

"ปัญหาเชิงโครงสร้างที่เป็นฐานรากที่สุดของเด็กไทย คือการถูกละเมิดสิทธิขั้นพื้นฐานจากนโยบายภาครัฐ ในภาวะที่เด็กเกิดน้อย รัฐกลับยังไม่สามารถดูแลคุณภาพชีวิตขั้นพื้นฐานของเด็กได้อย่างครอบคลุม ทั้งเงินอุดหนุนเด็กถ้วนหน้าและศูนย์เด็กเล็กใกล้บ้าน"

ผศ. สุนี เน้นย้ำประเด็นโครงสร้างสำคัญว่า แม้ประเด็นโซเชียลมีเดียจะสำคัญ แต่ปัญหาฐานรากที่สุดของเด็กไทยคือ การถูกละเลยสิทธิขั้นพื้นฐานจากนโยบายภาครัฐ ท่ามกลางวิกฤตเด็กเกิดน้อย รัฐไทยกลับยังจัดสรรสวัสดิการเงินอุดหนุนเด็กแรกเกิดไม่ถ้วนหน้า ทำให้เด็กยากจนจำนวนมากตกหล่น อีกทั้งยังขาดแคลนศูนย์พัฒนาเด็กเล็กใกล้บ้าน (โดยเฉพาะวัย 0–3 ขวบ) ที่มีคุณภาพและสอดคล้องกับวิถีชีวิตพ่อแม่ทำงาน ทำให้เด็กขาดโอกาสในการพัฒนาสมอง สติปัญญา และโภชนาการ ซึ่งรัฐต้องเร่งแก้ปัญหาโครงสร้างพื้นฐานเหล่านี้ควบคู่กันไปด้วย

@ เปิด 4 กรณีศึกษาคุ้มครองสิทธิเด็กในต่างประเทศ

ทั้งนี้ สำนักข่าวอิศรา (www.isranews.org) ได้รวบรวมกรณีศึกษาและกลไกทางกฎหมายในต่างประเทศมาเปรียบเทียบ มีรายะเอียด ดังนี้

ประเทศฝรั่งเศส

ได้ตรากฎหมาย Law no. 2020-1266 และ Decree no. 2022-727 คุ้มครองเด็กอายุต่ำกว่า 16 ปีที่ทำคอนเทนต์เชิงพาณิชย์บนโซเชียลมีเดีย บังคับให้ผู้ปกครองต้องขออนุมัติจากภาครัฐก่อนถ่ายทำ มีการตรวจสุขภาพเด็ก บังคับให้นำรายได้ส่วนหนึ่งฝากไว้ที่บัญชีฝากสินสมบัติภาครัฐ (Caisse des Dépôts et Consignations) จนกว่าเด็กจะบรรลุนิติภาวะ และรับรอง ‘สิทธิที่จะถูกลืม’ (Right to Digital Oblivion) ให้เด็กยื่นเรื่องสั่งลบรูปภาพตนเองได้โดยไม่ต้องผ่านผู้ปกครอง

สหราชอาณาจักร

บังคับใช้ พ.ร.บ. ความปลอดภัยออนไลน์ (Online Safety Act 2023) โดยมีองค์กร Ofcom กำกับดูแล บังคับให้แพลตฟอร์มปฏิบัติตามมาตรการ Age Appropriate Design Code (AADC) เช่น การตั้งค่าความเป็นส่วนตัวระดับสูงเป็นค่าเริ่มต้น (High Privacy Defaults) ปิดระบบระบุตำแหน่ง และปิดการจัดทำโปรไฟล์สำหรับเด็กเป็นค่าเริ่มต้น หากฝ่าฝืนมีโทษปรับสูงสุดถึง 18 ล้านปอนด์ หรือร้อยละ 10 ของรายได้ทั่วโลก

สหรัฐอเมริกา

บังคับใช้กฎหมาย COPPA กำหนดให้ผู้ให้บริการต้องได้รับการยินยอมที่ตรวจสอบได้จากผู้ปกครอง (Verifiable Parental Consent) สำหรับเด็กอายุต่ำกว่า 13 ปี โดยคดีที่ถูกฟ้องร้องลงโทษจริงจังมักเป็นกรณีสุดโต่ง เช่น ยูทูบเบอร์ที่กลั่นแกล้งลูกเพื่อสร้างยอดวิว

ประเทศอิตาลี และ ประเทศออสเตรีย

ศาลรับฟ้องคดีที่เด็กยื่นฟ้องผู้ปกครองตนเองจากการนำภาพถ่ายไปโพสต์ลงโซเชียลมีเดียโดยไม่ได้รับความยินยอม โดยยึดหลักการว่า ‘ผู้ที่ปรากฏในภาพคือเจ้าของสิทธิที่แท้จริง’ สั่งให้ผู้ปกครองลบรูปภาพทั้งหมดออกทันที และสั่งปรับเงินผู้ปกครอง โดยในอิตาลีมีกรณีสั่งปรับสูงสุดถึง 10,000 ยูโร

@ ปรับค่านิยม 'เด็กคือผู้ถือสิทธิ' ควบคู่กำกับแพลตฟอร์ม

ปรากฏการณ์ ‘Sharenting’ และการนำเด็กมาสร้างคอนเทนต์ในยุคอัลกอริทึม กำลังท้าทายสังคมไทยให้ต้องแยกแยะระหว่าง ‘ความรักของพ่อแม่’ กับ ‘การละเมิดสิทธิบนโลกดิจิทัล’ ให้เด็ดขาด

ก้าวต่อไปของสังคมไทยจึงไม่ใช่การตรากฎหมายเพื่อสร้างรอยร้าวในสถาบันครอบครัว แต่เป็นการปฏิรูปทั้งระบบอย่างสอดประสาน ตั้งแต่การเปลี่ยนผ่านทางวัฒนธรรมเพื่อมองเด็กในฐานะมนุษย์คนหนึ่งที่มีสิทธิในเนื้อตัวร่างกายและตัวตนดิจิทัลของตนเอง การบีบให้แพลตฟอร์มออนไลน์ต้องรับผิดชอบความปลอดภัยของเด็กตั้งแต่การออกแบบระบบ (Safety by Design) การสร้างภูมิคุ้มกันดิจิทัลให้เด็กและผู้ปกครอง ไปจนถึงการที่รัฐต้องจัดสรรสวัสดิการเด็กเล็กถ้วนหน้าอย่างเป็นธรรม

เพราะท้ายที่สุดแล้ว สิทธิและความปลอดภัยของเด็กบนโลกออนไลน์ จะเกิดขึ้นได้อย่างแท้จริงก็ต่อเมื่อคุณภาพชีวิตขั้นพื้นฐานในโลกความจริงได้รับการคุ้มครองอย่างรอบด้าน